در جهان پیرامون ما میلیون ها سنگ وجود دارد که به دو دسته قیمتی (کمیاب) و نیمه قیمتی دسته بندی می شوند. بر اساس تعاریف اصطلاح گوهرسنگ که در زبان لاتین از آن با واژه Gemstone یاد می شود تکه ای از بلور معدنی تراش خورده می باشد که در تزئین زیورآلات و جواهر از آن استفاده می شود. در گذشته پادشاهان از گوهرسنگ به عنوان نمادی از ثروت و جایگاه بالای اجتماعی یاد می کردند و در بیشتر جواهراتی که به کار می بردند از گوهرسنگ برای تزئین و زیبا جلوه دادن به آنها استفاده می کردند. البته در این میان باورهایی نیز وجود داشت همچون ویژگی های جادویی و درمانی گوهرسنگ ها. همچنین بر اساس برخی باورها استفاده از صدف و سنگ های زیبا در جواهرات زنانه علاوه بر اینکه باعث برانگیختن تحسین دیگران می شد باعث جلب توجه مردان نیز می گشت.

همان گونه که ذکر شد گوهرسنگ ها به دو دسته قیمتی و نیمه قیمتی دسته بندی می شوند. شناخته شده ترین سنگ های قیمتی در جهان عبارتند از:

الماس، یاقوت سرخ، یاقوت کبود و زُمُرّد.

در میان این موارد الماس به دلیل داشتن درجه سختی بالا و چند وجهی بودن بسیار مورد توجه قرار می گیرد و در تزئین بیشتر جواهرات قیمتی از این گوهر بی نظیر بهره گیری می شود. امّا برای اندازه گیری این گوهرهای قیمتی و گاهأ کمیاب نیاز به واحدهای اندازه گیری دقیق و شناخته شده داریم. چند نمونه از این واحدها عبارتند از:

  • گِرَم(Gram)

از گرم در دستگاه متریک برای اندازه گیری جِرم استفاده می شود. هر گرم برابراست با 1000 میلی گرم و هر میلی گرم برابر است با 1 سُوت. پس در نتیجه هر گرم برابر با 1000 سوت می باشد. در صنعت جواهرسازی برای اندازه گیری سنگ های قیمتی از این واحد استفاده می شود. لازم به ذکر است که هر گرم برابر است با یک هزارم کیلوگرم و همچنین برابر با 0.035 اُونس می باشد.

  • گرِین نخود (Grain)

گرین از واحدهای اندازه گیری سُنّتی است و هنوز هم در بین برخی از زرگرها رواج دارد. نخود برابر است با یک هجدهم مثقال شرعی و یا یک بیست و چهارمِ مثقال صیرفی. لازم به ذکر است هر نخود برابر است با 192 میلی گرم.

  • مثقال

این واحد جزو واحدهای اندازه گیری سُنّتی است و هنوز هم در میان طلافروشان و جواهرسازان رواج دارد. این واحد بیشتر برای اندازه گیری طلا و سنگ های قیمتی مورد استفاده قرار می گیرد.

مثقال به دو دسته طبقه بندی می شود:

مثقال شرعی: که مقدار آن برابر است با 456.3 گرم یا 18 نخود.

مثقال صیرفی: که مقدار آن برابر است با چهار سوّم مثقال شرعی. این مقدار برابر است با 608.4 گرم.

  • اُونس (Once)

واحدی دیگر برای سنجش سنگ های قیمتی اُونس نامیده می شود که در سال 2000 میلادی و در کشور بریتانیا استفاده از این واحد پایان یافته است. استفاده از این واحد در کشورهای مختلف به صورت غیررسمی می باشد و در هر کشور دارای معادل های وزنی متفاوتی است.

امّا آنچه ما در این نوشته به آن به صورت بازتر می پردازیم واژه “قیراط” می باشد.

  • قیراط (Carat)

از جمله واحدهای اندازه گیری جِرم که برای سنگ های قیمتی به ویژه الماس و البته مروارید کاربرد دارد قیراط نامیده می شود.

ریشه شناسی واژه قیراط

از جنبه معنایی واژه قیراط که در زبان لاتین از آن با عنوان Carat یاد می شود از کلمه کاروب (Carob) اقتباس شده است. کاروب نام نوعی دانه درختی است و در گذشته های دور از این دانه ها برای سنجش وزن اشیاء از آنها استفاده می شده است. جالب است بدانید که این دانه ها از نظر ظاهری و وزنی بسیار مشابه هم هستند.

از نظر دستوری نیز واژه قیراط، عربی شده ی عبارت یونانی Keration است. از نظر اهالی فرهنگ این واژه (قیراط) از زبان پارسی وام گرفته شده است. نکته جالب این واژه، کاربرد آن در یکی از ابیات شیخ اجل سعدی شیرین سخن می باشد. آن بیت به این مضمون است:

یقتطار زَر بخش کردن ز گنج / نباشد چو قیراطی از دسترنج

تعریفی که ما امروزه برای واژه قیراط از آن یاد می کنیم در سال 1907 میلادی و در چهارمین کنفرانس عمومی وزن و اندازه گیری تعیین شده است. نکته قابل تامل در مورد واحد اندازه گیری قیراط دقت زیاد در تعیین این واحد است زیرا کوچکترین تغییر در واحد قیراط سبب بروز اختلاف بسیار فاحشی در سایز گشته و این اختلاف فاحش از دید افراد غیرکارشناس و حتی با چشم غیرمسلح نیز قابل تشخیص و دیدن است. بنابر استاندارد جهانی هر قیراط برابر با 200 میلی گرم یا 0.2 گرم می باشد.